Middenmeer, 9 april 2022  –  Anita Blijdorp.

Het oorlogsmonument in Wieringerwerf is in het voorjaar van 2022 gerestaureerd. Ook is een extra naam toegevoegd: Henri van Oosten. Deze Joodse inwoner van Middenmeer, geboren in Assen, werd door de Duitse bezetter gedwongen om in november 1942 naar Amsterdam te verhuizen. Op 18 mei 1943 ging Van Oosten (toen 24 jaar) op transport naar Sobibor. 2511 mensen zaten in die trein, niemand overleefde het vernietigingskamp. Henri van Oosten – nummer 687 op de lijst – werd op 31 oktober 1943 doodgeschoten.

Wie was Henri van Oosten? En hoe kwam het dat hij in de vergetelheid raakte? Een reconstructie.

Groepsfoto

Het begint in 2014 met een groepsfoto die het Historisch Genootschap Wieringermeer ontvangt van dhr. Wim Wortel uit Middenmeer. Wortel trof de foto aan in het album van zijn vader Gerrit Wortel. Het gezin woonde destijds in de Poststraat te Middenmeer. Achterop de foto staat de tekst: ‘Joodse man wordt naar de bus gebracht’. De mensen staan voor Hotel Smit. De Joodse man draagt een hoed en een bril, maar het is niet duidelijk te zien of hij ook de verplichte Jodenster op zijn winterjas heeft. Zijn bezittingen passen in twee koffers. Wim Wortel staat ook op de foto, hij is het blonde jongetje op de arm van zijn vader.

De groepsfoto wordt opgenomen in fotocollectie en krijgt een plek in de digitale Beeldbank van het Genootschap, nummer #2779. De naam van de man met de hoed blijft lange tijd onbekend.

Groepsfoto in Middenmeer, november 1942. De Joodse Henri van Oosten wordt naar de bus gebracht.

De Joodse Henri van Oosten wordt naar de bus gebracht door buren en collega’s. November 1942. Copyright HGW, beeldbank #2779. Links vooraan: mevr. Apolonia Van der Male – Schipper. Man links van Henri van Oosten: Gerrit Van der Male. Achterste rij, jongetje met blond haar op arm: Wim Wortel. Links vooraan: man met pet en in overall, gehurkt: (?)Dhr. Gerrit de Gier. Man staand met hoed en bril: Henri van Oosten, rechts van hem Dhr. Gerrit Slot, gehurkt.

Start zoektocht

In 2020 krijgt het verhaal een vervolg als de groepsfoto getoond wordt in een expositie over 75 jaar bevrijding. Een verslaggever van het Noordhollands Dagblad schrijft over de tentoonstelling en de foto staat in de Schager Courant. Die krant krijgt mevr. Johanna Bötger-Van der Male uit Schagen onder ogen. Zij belt naar het Genootschap omdat ze de man op de foto herkent: het is Henri van Oosten. Henri heeft bij haar ouders in de kost gezeten, op het adres Poststraat 5 in Middenmeer. Johanna was tien jaar toen Van Oosten in 1942 vertrok uit haar ouderlijk huis.

In het gezin Van der Male werd in januari 1944 het 4e kind geboren, een meisje. Zij krijgt drie namen: Henriëtte Louise Jacqueline (roepnaam Henny). Johanna: ‘mijn zusje is vernoemd naar Henri, zijn vader Louis en zijn broer Jacques’. Mevrouw Bötger belde net op tijd om haar verhaal te delen, want een maand later overleed ze op 87-jarige leeftijd. Irene Biesheuvel tekende haar herinneringen op.

 

Joods Monument

Met de naam Henri van Oosten, starten de naspeuringen. Op de databank joodsmonument.nl staat zijn naam. Ook de namen van zijn directe familie: moeder Jetje Groenberg, vader Louis en broer Jacques van Oosten. Door tijdgebrek ligt het onderzoek weer maanden stil. Wanneer half september 2021 het Holocaust Namenmonument Amsterdam wordt geopend, trekken artikelen in de kranten mijn aandacht. Ik lees dat het herdenken van Joodse Nederlanders kort na WOII helemaal niet bestond. Kort na mei 1945 was er geen aandacht voor de Holocaust slachtoffers. De traditie van Dodenherdenking, de datum 4 mei, is begonnen door vrienden van gevallen verzetsstrijders. Pas later worden ook Joodse slachtoffers herdacht.

Hoe zit het nu met de Joodse Henri van Oosten en zijn verblijf in Middenmeer? Zijn naam is op geen enkele manier te koppelen aan de lange rij bewoners van het Werkdorp Wieringermeer. Op joodsmonument.nl staat in juli 2021 alleen dat Van Oosten in Andijk heeft gewoond, maar niet wanneer. Via mevr. Bötger weten we dat Van Oosten minstens een jaar in haar ouderlijk huis in Middenmeer gewoond heeft. Hoog tijd om verder onderzoek te doen. Naspeuringen in diverse archieven over zijn woon- en verblijfplaatsen leverde het volgende op.

 

Reconstructie levensloop en woonplaatsen

Henri van Oosten
Geboren
in Assen op 29 mei 1919
Overleden te Sobibor (Polen) op 31 oktober 1943

Zijn ouders zijn: vader Louis van Oosten (* Assen, 16 augustus 1873. †  Auschwitz, 12 februari 1943)
en moeder Jetje Groenberg (* Winschoten, 23 januari 1873. † Assen, 6 december 1938).
Henri heeft één broer, Jacques van Oosten (* Batavia/Weltevreden, 13 maart 1916. † Midden Europa, 31 augustus 1943).
Nb. De voorouders Van Oosten en Groenberg wonen al meerdere generaties in Drenthe en Groningen.

Woon- en verblijfplaatsen

Na een kort verblijf van de ouders in Nederlands-Indië, vader is militair, vestigen Louis en Jetje en hun oudste zoon Jacques zich opnieuw in Assen, op Singelstraat 20. Hier is Henri geboren en groeit hij op.

Naar Amsterdam
Jetje overlijdt op 6 december 1938 in Assen. Henri is al voor het overlijden van zijn moeder, naar Amsterdam vertrokken, nl. op 30 augustus 1938. Hij staat ingeschreven op achtereenvolgens: Kromme Mijdrechtstraat 1hs en (vanaf 18 juli 1939) op Scheldeplein 16-III. Zijn inschrijving in het bevolkingsregister vermeld als beroep: landarbeider. Ook vader Louis vestigt zich in Amsterdam (5 mei 1939), gevolgd door broer Jacques (5 juni 1939).

Via Andijk naar Middenmeer
De bezetting door nazi-Duitsland begint op 10 mei 1940. Al heel snel nemen de bezetters maatregelen tegen Joodse Nederlanders. Zo moeten zij zich vanaf januari 1941 verplicht met de aanduiding Nieuw Israëliet (NI) laten inschrijven in het bevolkingsregister. Het treiteren, vernederen en opjagen van joden begint manifester te worden. De eerste razzia’s zijn in Amsterdam waarbij honderden Joodse mannen opgepakt worden. De Februaristaking op 25 en 26 februari is hier een reactie op. Henri van Oosten vertrekt op 20 maart 1941 naar Andijk, inschrijving op het adres Broekoord 188. Dit adres is een pension, café, danszaal, paardenstalling.

Aankomst in Middenmeer
Zijn verblijf in Andijk is tijdelijk, mogelijk was zijn doel van meet af aan om in de Wieringermeer aan de slag te gaan, op zijn persoonsbewijs staat als beroep: ‘landarbeider’. Van Oosten is op 26 mei 1941 ingeschreven op het adres Poststraat 5 te Middenmeer. Dit is het woonhuis van familie Gerrit van der Male en Apolonia Schipper en hun drie kinderen. Een kostganger in huis nemen was heel normaal in die tijd, een extra verdienste.

Gerrit van der Male spande zich in voor de scholing van (land)arbeiders, hij stond in nauw contact met landbouwer en SDAP’er Sicco Leendert Mansholt. Volgens dhr. Wim Wortel werkte Henri van Oosten als boekhouder op het kantoor van de coöperatieve Zaaizaad- en pootgoedvereniging Wieringermeer (ZWM).

Henri van Oosten woonde in Middenmeer vanaf 26 mei 1941.

Een uitsnede uit de persoonskaart van Henri van Oosten. Bron: Regionaal Archief Alkmaar.

 

Maatregelen tegen Joodse Nederlanders

Twee maanden na zijn aankomst in Middenmeer, op 30 juli 1941 ontvangt Henri een nieuw persoonsbewijs met het nummer 2170. (per abuis is persoonsbewijs afgekort als PV, dit moet zijn: PB). Het lage nummer 2170 geeft aan dat Henri er vroeg bij is, mogelijk wil hij zijn papieren op orde hebben? Een klein jaar later, in april 1942 krijgen alle gemeenten in Noord-Holland het bevel om Joden naar Amsterdam te ‘evacueren’. Henri van Oosten geeft hieraan in eerste instantie geen gehoor. De bezetter sluit het net, op 2 en 3 oktober 1942 worden door het hele land Joden opgehaald. Mogelijk werd voor Henri de druk te groot, angst voor represailles voor hemzelf of voor zijn onderduikgevers? Op zijn persoonskaart zien we dat Van Oosten op 23 november ingeschreven wordt op een adres in Amsterdam.

Zijn vertrek uit Middenmeer is vastgelegd op de groepsfoto. Wim Wortel bevestigde in maart 2022 wat Johanna Bötger in de zomer van 2020 ook vertelde: Henri van Oosten was geliefd bij buren en collega’s. Het was een hechte gemeenschap in Middenmeer, zijn gedwongen vertrek ging de mensen aan het hart. Het afscheid wordt vastgelegd door een fotograaf. Helaas is niet bekend wie hiervoor het initiatief nam, ook is de naam van de fotograaf onbekend. Antoinette (Netty) Van der Vliet – Van der Male, een jongere zus van Johanna vertelde eind 2021: ‘Bij ons in de huiskamer stond de foto ingelijst op een kast. Hij had een bijzondere plek in ons gezin. Henri is na november 1942 nog enkele malen vanuit Amsterdam op bezoek geweest. Ook zijn vader Louis en broer Jacques kwamen mee.’

Vertrek naar Amsterdam op bevel van de Duitse bezetter
De inschrijving van Henri in Amsterdam is op het adres Zuider Amstellaan 213hs. Hier is een pension gevestigd, de eigenaar is de Joodse Frederik van der Kar (geb. Amsterdam, 17 oktober 1891). Ook van der Kar is omgebracht in Sobibor, op 7 mei 1943. Hij werd 51 jaar.

Arrestatie

Twee politierapporten, te vinden in het stadsarchief van Amsterdam, tonen de arrestatiedatum. Henri van Oosten is op 15 mei 1943 om 14.40 uur opgehaald en in bewaring gesteld voor ‘Joodsche Zaken’ (JZ). Henri meldt bij zijn arrestatie als beroep: ‘landarbeider voor Z.v.W.’, een verwijzing naar de Zaaizaadvereniging Wieringermeer. Deze  vermelding van zijn beroep leest als een aanwijzing dat Van Oosten zich nog steeds verbonden voelde met de Wieringermeer.

Euterpestraat
Het is mogelijk dat een zgn. ‘jodenjager’ Henri heeft aangegeven. Jodenjagers waren mensen die uit Jodenhaat en voor het ‘kopgeld’, een beloning van fl. 7,50 per persoon, mensen verraadden bij de Sicherheitsdienst (SD). Een bewijs voor deze stelling is (nog) niet gevonden. Met ‘Joodsche Zaken’ wordt bedoeld: het bureau van de SD aan de Euterpestraat, het vertrekpunt van deportatie naar Westerbork en verder.

Henri van Oosten. 15 mei 1943. Amsterdam.

Aantekening in het politieregister. Henri van Oosten is op 15 mei 1943 om 14.40 uur binnengebracht. Beroep: landarbeider voor Z.v.W. In zijn portemonnee wordt aangetroffen: twee gulden en 64 1/2 cent.

 

Henri van Oosten. Joodse Zaken. 15 mei 1943. Politieregister.

Aantekening in het politieregister. 15 mei 1943, 15.25 uur. ‘Henri van Oosten blijft voor Joodsche Zaken (J.Z.) in bewaring.’

 

Deportatie 

18 mei 1943 – deportatie via Westerbork naar Sobibor
Uit documentatie van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork blijkt dat Henri van Oosten op ‘18 mei 1943 in kamp Westerbork terecht komt (in barak 70), om vervolgens op dezelfde dag te worden gedeporteerd naar Sobibor‘. In totaal gaan die dag 2.511 mensen op transport. Henri van Oosten is nummer 687.

Naam Henri van Oosten op deportatielijst Westerbork – Sobibor. Bron: NIOD, Tg.804. Inv.nr.57. Pagina 137. Henri van Oosten, nummer 687.

 

Verblijf, opstand en dood in Sobibor
De treinreis naar Sobibor duurt vier dagen. Bij elk transport, ook dit 12e transport, wordt onmiddellijk na aankomst bijna 100 procent van de mensen de gaskamer ingedreven. Hoe zit het met Henri? Als sterfdatum is 31 oktober 1943 genoteerd op een rood kaartje, opgenomen in de cartotheek van de Joodsche Raad. Werd hij na aankomst op ca. 22 mei 1943 een van de joodse werkgevangenen?

In vernietigingskamp Sobibor is op 14 oktober 1943 een opstand onder de gevangenen. Omdat de sterfdatum 31 oktober gemeld is door een ooggetuige, nemen we aan dat Henri van Oosten na aankomst in Sobibor op 18 mei nog vijf maanden heeft geleefd, gewerkt en de opstand heeft meegemaakt.

De website sobibor.org meldt: ‘Tijdens de opstand wisten 365 Joden het kamp te ontvluchten, van wie 47 de oorlog hebben overleefd. Degenen die in het kamp achterbleven, vreesden dat zij buiten het prikkeldraad in een vreemd en vijandig land geen kans van overleven hadden, omdat zij het Pools niet machtig waren. Of ze hadden niet genoeg lef. Het was voor het eerst in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog dat in een vernietigingskamp door samenwerkend joods verzet en vernuft twaalf SS’ers en twee bewakers werden gedood.’

 

Cartotheek Joodse raad Amsterdam

Gegevens over Henri van Oosten op een kaart in de Joodse cartotheek Amsterdam. Bij het kruis staat: doodgeschoten in Sobibor. Ref. S. Engel-Wijnberg te Zwolle. 6/9/45. Ook een verwijzing naar de Wieringermeer: Middenmeer, Brugstraat 16.

 

Getuige Selma Engel-Wijnberg

In de cartotheek van de Joodse raad vinden we een rood kaartje met gegevens over Henri van Oosten. Op 6 mei 1945 is een aantekening gemaakt: ”Ref. S. Engel – Wijnberg te Zwolle. +doodgeschoten in Sobibor.” 

Selma Engel–Wijnberg, afkomstig uit Zwolle, is een van de 47 overlevenden van Sobibor. Zij is de enige Nederlandse vrouw die overleefde. Vermoedelijk heeft zij Henri van Oosten als mede werkgevangen’ gekend en heeft zij zijn overlijden gemeld na terugkomst in Nederland.

 

Familie Kesselaar en werkdorper Max de Vries

Op de rode kaart lezen we verder: “vroeger Middenmeer, Brugstraat 16”. Op nummer 16 woonde de familie Post. Uit navraag bij een van de dochters Post blijkt dat de aantekening ‘Brugstraat’ gaat om de familie Gerrit Kesselaar, zij wonen in de oorlogsjaren op nummer 18. Gerrit Kesselaar was vakbondsman en goede bekende van Sicco Mansholt. Bij Kesselaar verblijft tot zomer 1942 de Joodse Max de Vries (1918 –  1943).  De 23-jarige Max, die in 1937 in het Werkdorp Wieringermeer arriveerde, woont in huis bij Kesselaar tussen augustus 1941 en zomer 1942. Ook Max moet op last van de Duitsers vertrekken naar Amsterdam. Familie Kesselaar blijft hem nog een tijdje levensmiddelen sturen. Dan wordt het stil rond Max, ook hij wordt gedeporteerd naar Westerbork.  tussen september en december 1942 is Max de Vries omgebracht in Auschwitz.

 

Oorlogsmonument

De persoonskaart met woon- en verblijfsgegevens van Henri van Oosten is het bewijs: vanaf 26 mei 1941 was hij volwaardig ingezetene van de Wieringermeer. Zijn vertrek op 23 november 1942 naar Amsterdam werd afgedwongen door de bezetter, Van Oosten kwam om het leven door oorlogsgeweld. De toevoeging van zijn naam aan het oorlogsmonument past bij het doel ervan: herinneren en herdenken van de slachtoffers van oorlogsgeweld 1940-1945, inwoners van de Wieringermeer.

Waarom is zijn naam niet eerder genoemd?  

In de Wieringermeer is najaar 1945 door de toenmalige gemeentesecretaris J.F. de Groot een lijst opgesteld van omgekomen ingezetenen uit de Wieringermeer, periode 1940 – 1945. Op die lijst is Henri van Oosten niet vermeld. De redenen hiervoor zijn tweeledig:

  1. Van Oosten stond in 1945 formeel niet meer ingeschreven in de bevolkingsadministratie van gemeente Wieringermeer. Hij was onder dreiging van strenge straffen voor hemzelf en voor zijn kosthuis gevers vertrokken naar Amsterdam. Daar stond hij vanaf 23 november 1942 ingeschreven in het pension van Van der Kar op het adres Zuider Amstellaan 213hs. Van Oosten bracht tot voorjaar 1943 nog enkele malen een bezoek aan Middenmeer. Vanaf mei 1943 is hij uit beeld geraakt bij buren en collega’s bij de ZWM.
  2. Over de oprichting van een oorlogsmonument werd voorjaar 1946 beraadslaagd. Dat was drie jaar na het ‘verdwijnen’ van Henri van Oosten en directe familie. Vanwege de inundatie woonde de polderbevolking buiten de Wieringermeer. Niemand meldde zijn naam. Bovendien: Joodse slachtoffers waren Nederland-breed niet in beeld als te herdenken oorlogsslachtoffers. De nadruk lag op herdenken en eren van omgekomen verzetsstrijders, militairen en burgers.

Holocaust Namenmonument in Amsterdam

In september 2021 werd aan de Weesperstraat te Amsterdam het Namenmonument geopend. De naam van Henri van Oosten staat hier wel vermeld. De groepsfoto ‘Joodse man wordt naar de bus gebracht’, en de melding van zijn naam in 2020 aan het Genootschap, kregen hiermee een nieuwe betekenis. Twee puzzelstukken pasten in elkaar en leidden tot deze conclusie: Henri van Oosten was ingezetene van de Wieringermeer, hij is door naziterreur om het leven gebracht, zijn naam hoort op het oorlogsmonument te Wieringerwerf.

Verzoek aan gemeentebestuur

Eind januari 2022 schreef de werkgroep 4 mei Wieringermeer een verzoek aan het College van b en w, gemeente Hollands Kroon. Die gaf op 26 januari 2022 groen licht voor toevoegen naam Henri van Oosten aan het oorlogsmonument. In april 2022 is het oorspronkelijke oorlogsmonument in zijn geheel gerestaureerd.

 

Waarom naar de Wieringermeer?

Een aantal vragen staan nog open. Waarom gaat de Drent Henri van Oosten bij zijn vertrek uit Amsterdam op 20 maart 1941 niet terug naar Assen? Henri was van huis uit geen landarbeider, ook al beweert hij in zijn persoonsbewijs van wel. In Middenmeer gaat hij aan de slag bij de ZWM, volgens Wim Wortel als boekhouder. Kende hij misschien mensen in de polder? Was hij van plan zich aan te sluiten bij de groep bewoners van het Joods Werkdorp Wieringermeer, maar werd dit plan op 20 maart 1941 onuitvoerbaar omdat de Werkdorpers (op 60 personen na) werden afgevoerd naar Amsterdam?

De vader van de eerder genoemde Max de Vries, Bernard de Vries (geb. in 1874), kwam oorspronkelijk uit Winschoten. Dat is ook de geboorteplaats van Jetje Groenberg, de moeder van Henri. Kenden zij elkaar? Dat Henri bij Gerrit van der Male in huis komt, lijkt bij iets dieper graven een logische stap. Zowel Gerrit van der Male als Gerrit Kesselaar (het kosthuis van Max) zijn actief in het vakbondswerk, zij kennen Sicco Mansholt en ook meester Aalders van de de cursuswerk voor (land)arbeiders. Het lot van de Joden in Duitsland, vanaf 1938 vluchtend voor de nazi’s naar Nederland, is bij hen wel bekend.

Wat de precieze aanleiding is geweest in voorjaar 1941 om naar de Wieringermeer te trekken, dat is zoveel jaar na dato moeilijk vast te stellen. Wel weten we uit de getuigenis van Johanna en Netty van der Male dat Henri van Oosten, zijn vader Louis en broer Jacques geliefd waren bij het gezin Van der Male, bij buren en collega’s. Johanna wist ook dat het nieuws over de dood van Henri van Oosten op een gegeven moment haar ouders heeft bereikt. Wanneer dit is geweest, is onduidelijk. In elk geval na 1946, als het oorlogsmonument in Wieringerwerf al lang is onthuld. Henri van Oosten was al eind 1942 uit het blikveld verdwenen.

Henri van Oosten, 1919 - 1943. Joodse inwoner van de Wieringermeer, slachtoffer van naziterreur.

Fotograaf Ina-Hoogenbosch-Glas. Terugplaatsen van oorlogsmonument 1940-1945 Wieringermeer. Met toevoeging van de naam H. van Oosten. 21APR2022

 

Anita Blijdorp.
West-Graftdijk / Wieringerwerf, 9 april 2022.

PDF: Artikel-Henri-van-Oosten-reconstructie-levensloop-april2022-AnitaBlijdorp.
(inclusief bronnenlijst).