DE HISTORISCHE BLIK – een rubriek over geschiedenis van de Wieringermeer en de Noordkop bij opmerkelijk nieuws

Door Jan de Roos, historicus 

4 april 2026 – LTO Noord presenteerde op 2 april haar ideeën voor een nieuwe inpoldering in de Noordkop. Op Balgzand, een wadplaat tussen Wieringen en Den Helder, wil de belangenbehartiger negenduizend hectare zoute zeebodem omzetten in land dat gebruikt kan worden voor land- en tuinbouw, woningbouw, Defensie, bedrijven en recreatiegebieden. Een blik in de geschiedenis laat zien dat deze boerenorganisatie niet de eerste is die met dergelijke plannen op de proppen komt.

Grenzen aan Noord-Holland

Al sinds de zeventiende eeuw worden plannen gesmeed om de Waddenzee in te polderen, maar geen ervan kwam verder dan de tekentafel. De aanleg van de zogeheten ‘Mussert-Polder’, een inpoldering die de Leider van de NSB*) eeuwige roem had kunnen bezorgen, werd niet gerealiseerd. Die polder zou worden gecreëerd in het Waddengebied, ten zuiden van de eilanden Terschelling en Ameland, zo blijkt uit stukken in het NSB-archief. Ongeveer 90.000 ha zouden worden heroverd op de zee en gaan dienen als akker- en weidegrond. De ‘Mussert-Polder’ zou tot Friesland gaan behoren en grenzen aan Noord-Holland.

Het plan kwam uit Leeuwarden, maar er stond niet bij wie het had opgesteld. De Deventer cultuurhistoricus Marieke Robijn-Voorn kwam er in 2020 achter dat Jurjen Koksma de bedenker van deze ‘Mussert-Polder’ was. Koksma was architect en aannemer, NSB’er en commandant van de Friese WA. Hij speelde met zijn plan uit 1942 in op de ijdelheid van zijn Leider, maar kon er, als het doorging, ook zelf flink aan verdienen.

‘Levensruimte voor velen’ 

Doel van de Mussert-Polder was ‘het heroveren op de zee van die gebieden, welke zij aan het oude Vaderland heeft ontrukt’ door diverse ‘natuurrampen’ sinds de twaalfde eeuw. Terschelling en Ameland zouden met elkaar en met het vasteland worden verbonden. Een ingewikkelde klus, gezien de getijde- en zeestroom! Het nieuwgewonnen gebied zou behalve voor akkerbouw en veeteelt ook moeten worden gebruikt voor industrie en handel. Op die manier kon het verloren gaan van Nederlands-Indië (in 1942 door de Japanners bezet) worden gecompenseerd.

De kosten van de aanleg van dijken en bemaling zouden ruimschoots worden gecompenseerd door de opbrengsten. En de aanleg van de polder, waarin drie kleine steden met ieder 8.000 inwoners zouden komen, zou een flinke impuls geven aan de werkgelegenheid. Koksma sprak van ’blijvende arbeidsgelegenheid voor duizenden en dus levensruimte voor velen.’ Lebensraum voor Nederland dus, zoals ook de Duitsers die zelf hadden gecreëerd door oorlog en bezetting. De Leeuwarder partijgenoot vroeg Mussert ‘het geheel te willen toetsen aan zijn eigen oordeel’ en, als hij ermee instemde, de autoriteiten te vragen om een onderzoek naar de haalbaarheid en wenselijkheid van de ‘Mussert-Polder’ in te stellen.

In bureaula NSB 

Door toeval werd het plan van Koksma in 1942 bekend bij het Friese verzet. Verzetsmannen die hem staande hielden, zagen dat hij een grote koker achterop zijn fiets had gebonden. Daarin bleek een enorme tekening te zitten van de ‘Mussert-Polder’. Die namen ze mee, waarop Koksma in één nacht een nieuwe tekening maakte en naar de Leider stuurde. Wat de reactie van Mussert was, is niet bekend. Maar blijkbaar was het plan toch wat te ambitieus, want het bleef in de bureaula van de NSB.

Autobaan van Den Helder naar Duitsland

Hetzelfde gebeurde overigens met een ander, soortgelijk plan dat de NSB’er Samuel ten Bokkel Huinink een jaar eerder had ingediend. ‘Sam met de Grote Plannen’ was een uiterst ambitieuze bedenker maar niet steeds succesvolle uitvoerder van waterstaatkundige projecten.

In Den Haag besprak hij in het voorjaar van 1941 met de Duitse autoriteiten een plan voor drooglegging van ongeveer 20.000 hectare Waddengebied ten zuiden van Ameland. Vervolgens vroeg hij belet bij Meinoud Rost van Tonningen, de invloedrijke NSB’er die president van De Nederlandsche Bank was geworden. Het Nationale Dagblad, de krant van de NSB, maakte reclame voor ‘het geweldige Waddenplan van kameraad Ten Bokkel. Deze koestert het stoute voornemen de Noordzeemoeder haar onecht jong te ontnemen.’  Ten Bokkels plan voorzag ook in de aanleg van een dertig meter brede autobaan van Den Helder via de eilanden langs Groningen naar Duitsland. Dat moest de bezetter toch aanspreken! Maar ook dit plan bleef slechts een droom.

Overstap naar het verzet

Hoe verging het beide visionairen verder? Ten Bokkel, inmiddels een man op leeftijd, werd na de bevrijding opgepakt, maar overleed kort daarna. Koksma kreeg tijdens de bezetting via de NSB opdrachten om bunkers voor de Duitsers te bouwen, onder meer in Gaasterland (Sondel). Toen de Duitse nederlaag onafwendbaar was, stapte hij over naar het verzet. Hij hielp onderduikers en gaf inlichtingen aan de Engelsen. Niettemin kreeg hij na de bevrijding zes jaar gevangenisstraf. Eenmaal weer op vrije voeten vertrok hij samen met zijn vrouw naar het Griekse eiland Kithira, waar hij de plaatselijke bevolking hielp zich aan de heersende armoede te ontworstelen.

Naschrift

*) Wie was Anton Adriaan Mussert (Werkendam, 11 mei 1894 – Den Haag, 7 mei 1946)? Een Nederlands politicus en waterstaatkundig ingenieur die als een van de oprichters leiding gaf aan de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (NSB) en in de jaren van de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de nazi’s. De bezetters, de NSB en hun sympathisanten presenteerden hem van 1942 tot mei 1945 als de leider van Nederland. Na de bevrijding werd hij schuldig bevonden aan hoogverraad en ter dood veroordeeld. Op 7 mei 1946 werd hij om 6.30 uur door een vuurpeloton geëxecuteerd op de Waalsdorpervlakte.

Bronnen
– Niod, toegang 123, archief NSB, inv.nr. 186, Beschrijving der ‘Mussert-polder’, 1942
– amelanderhistorie.nl, Archiefschatten 21 (2020), Marieke Robijn-Voorn

Over de auteur

Jan de Roos (1950), historicus en publicist, woont in Haarlem. Hij publiceerde tal van boeken over de Tweede Wereldoorlog, in het bijzonder over collaboratie. In 2023 verscheen het boek ‘Kolhorn 1940-1945. Bezetting, collaboratie en verzet in 19 portretten’, geschreven door Anita Blijdorp en Jan de Roos.

Verder lezen
Verhalen over collaboratie in Wieringermeer tijdens WO2.