Over Adri de Graaf (‘Oom Cor’) en Sicco Mansholt en hun samenwerking in de hulp aan onderduikers, illegaal werkers en noodlijdende burgers, 1943-1944.

 

[Dit is een fragment uit het boek over Adriaan Cornelis de Graaf (1902-1945) dat voorjaar 2027 verschijnt. Overname is niet toegestaan. Vragen? Neem contact op met de auteur.]

 

Anita Blijdorp. 12 november 2026

Najaar 1943 stroomden West-Friesland en de Wieringermeer  vol met onderduikers: Joden, werkweigeraars, studenten, ontsnapte gevangenen. Al deze mensen vielen buiten het officiële distributiesysteem voor levensmiddelen en andere zaken. Adri de Graaf deed wat hij kon door uit eigen voorraad tarwe, aardappelen en raapolie te verstrekken aan onderduikers. Hetzelfde geldt voor Sicco Mansholt.

Typeringen in naoorlogse literatuur dat Mansholt ‘een medewerker van De Graaf’ zou zijn vragen om nuancering.[i]

Vriendschap

Mansholt, telg uit een rood nest van herenboeren, sociaaldemocraat en binnen de landelijke SDAP een waardevol denker over nationale en internationale landbouwpolitiek, was net als De Graaf zeer actief in het verenigingsleven in de Wieringermeer.

Sicco, zes jaar jonger dan Adri, twijfelde niet aan de statuur van de rijzige pionier De Graaf maar hij deed bepaald niet voor hem onder op organisatiegebied of in de schaatssport. Zo zal hun beider deelname aan de Elfmerentocht in januari 1942 hebben bijgedragen aan de goede verstandhouding, de relatie groeit uit tot vriendschap.

Mansholt was net als De Graaf, al vroeg op de hoogte van de wandaden van de nazi’s. Als humanist en democraat meende hij: ‘Er is maar één houding en dat is principieel alles afwijzen, verzetten tegen die vreselijke barbaren.’[ii] Al in het eerste jaar van de bezetting bood Mansholt onderdak aan twee leerlingen van het Joods Werkdorp Nieuwesluis waarvan er een, Joep Steinhardt, vier jaar zal blijven.

Ander vroeg verzet volgde: blaadjes verspreiden, de jonge Klaas Postema vrij pleiten (tevergeefs), een illegale werker met een seintoestel huisvesten, weerwerk bieden aan NSB-burgemeester Aris Saal.

‘Een prachtkerel’

Mansholt volgde zijn eigen lijn en geweten, had geen aansporing nodig van wie dan ook. Maar in het mobiliseren van medestanders, meer hoofden en handen voor het illegale werk, erkent hij volmondig de kwaliteiten van Adri de Graaf. In zijn boek De crisis geeft hij hier blijk van: ‘Er vormde zich [vanaf 1943, AB] een goede ploeg in de Wieringermeer onder leiding van Adri de Graaf, een boer, antirevolutionair en locoburgemeester. Een prachtkerel.’ [iii]

Tijdens de bezetting is Sicco Mansholt belangrijk als initiatiefnemer en organisator van hulp aan onderduikers en noodlijdende burgers. Een voorbeeld is het contact in 1943 met Jan Bottema, een van de twee oprichters van het clandestiene Natura Apparaat.[iv]

Start samenwerking LO-Natura

In augustus 1943 krijgt Adri onaangekondigd bezoek, handelaar Cornelis Wagenaar en zijn gast Dirk Mulder uit Amsterdam rijden per motor vanuit Heerhugowaard naar de Wieringermeer. Laborant Mulder zoekt in opdracht van zijn baas, de scheikundige en VU-professor Jan Coops, contact met boeren die voedsel willen leveren aan de vele ondergedoken VU-studenten. Wat kan de Wieringermeer voor hen doen? Adri hoort zijn gasten welwillend aan en antwoordt: ‘Mansholt doet het [voedsel verzamelen] al landelijk. Het is het beste dat we naar hem toe gaan.’

Over het vervolg meldt Mulder: ‘Bij Mansholt ben ik daarna nog meerdere malen geweest om over de illegale voedselvoorziening te spreken en daar heb ik Bottema ontmoet. (…) Het waren bezoeken waaruit bleek dat hij een behoorlijk apparaat had met veel landelijke contacten. (…) De afspraak is gemaakt dat ik mij, uitgezonderd voor de stad Amsterdam, niet meer met onderduikhulp in Noord-Holland zou bemoeien.’[v]

Vanaf herfst 1943 werken Mansholt en De Graaf nauw samen aan het grotere doel: vanuit de Wieringermeer, legaal en illegaal, substantiële voedselleveranties aan hulpbehoevenden organiseren. Mansholt blijft zijn Natura-contacten in steden als Amsterdam en Haarlem bedienen maar mede door het netwerk van LO-mensen als Adri de Graaf en Kees Haeck zal de LO in Noord-Holland uitgroeien tot de organisatie zoals de oprichters van Natura die voor ogen hadden: een fijn vertakt distributienetwerk voor levensmiddelen, documenten, kleding en andere zaken ter ondersteuning van onderduikers.

Na de oorlog zal de Natura-organisatie Sicco Mansholt, Adri de Graaf (alias ‘Oom Cor’) en onderwijzer Kees Haeck uit Heerhugowaard opnemen in haar lijst van haar sleutelfiguren in Noord-Holland.[vi]

Contact
auteur Anita Blijdorp
E-mail: anitablijdorp@gmail.com

Zomer 1945, bijeenkomst van LO-leiders aan de Grote Zomerdijk (tussen Wognum en Spanbroek), op het erf van broer en zussen Cees, Marie en Trien Ruyter. Op dit adres nam A.C. de Graaf deel aan de (tweewekelijkse) vergaderingen van alle LO-districtsleiders West-Friesland. Zittend, 4e van links is voorzitter Kees Haeck. Staand, 3e van links is de Wieringermeerder Gerrit Blaauboer.

Noten

[i] Formulering van Jacob Zwaan in het boek Verzet in West-Friesland (Schoorl, 1990) p. 180.

[ii] Johan van Merriënboer Mansholt, een biografie (Amsterdam/Molenhoek 2006) p. 99-101.

[iii] Sicco Mansholt De crisis (Amsterdam 1975) p. 18.

[iv] Ibidem Mansholt, p. 19.

[v] 251a Archief LO-LKP  (inv.nr. 289) (NIOD Amsterdam).

[vi] Leden van het Natura Apparaat.
Of typ in uw browser: https://www.natura-apparaat.nl/leden-van-het-natura-netwerk/#